Կրճատվող արտադրություն և աճող ներմուծում․ գյուղատնտեսական ոլորտի կառուցվածքային նահանջը Հայաստանում

Վերջին տարիներին Հայաստանի գյուղատնտեսական ոլորտում արձանագրվում են միտումներ, որոնք վկայում են ոչ թե արտադրողական վերելքի, այլ աստիճանական կառուցվածքային թուլացման մասին։

Թվերը ցույց են տալիս, որ ոլորտը բախվում է միաժամանակ մի քանի բացասական գործընթացների՝ ցանքատարածքների կրճատում, անասնագլխաքանակի նվազում, իրական արտադրության անկում և ներմուծման աճ։

Այս միտումները ձևավորվել են Նիկոլ Փաշինյանի կառավարման տարիներին, երբ պաշտոնական հայտարարությունները հաճախ խոսում են «աճի» մասին, սակայն ցուցանիշների խորքային վերլուծությունը այլ պատկեր է ներկայացնում։ Վերջին հինգ տարիների ընթացքում հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքատարածքները նվազել են շուրջ 14 հազար հեկտարով, իսկ ընդհանուր ցանքատարածքները՝ մոտ 10 տոկոսով։ Եթե միջին բերքատվությունը հաշվենք 2.5–3 տոննա/հեկտար, ապա միայն այս կրճատումը կարող էր հանգեցնել տարեկան մոտ 35–42 հազար տոննա հացահատիկի պոտենցիալ կորստի։ Այս ծավալը համարժեք է լրացուցիչ ներմուծման անհրաժեշտության, ինչը մեծացնում է երկրի արտաքին կախվածությունը պարենային շուկայում։ Խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը երեք տարվա ընթացքում նվազել է մոտ 26 հազարով։ Եթե պահպանողական հաշվարկով մեկ կովի տարեկան միջին կաթնատվությունը ընդունենք 3 000 լիտր, ապա հնարավոր է տարեկան շուրջ 78 միլիոն լիտր կաթի պոտենցիալ կրճատում։ Մսի արտադրության մասով, եթե հաշվենք միջին 250–300 կգ մորթի քաշ, ապա դա կարող է նշանակել մինչև 6–7 հազար տոննա մսի պակաս։ Սա անմիջապես ազդում է ներքին առաջարկի վրա և ուժեղացնում ներմուծման կախվածությունը։

Պաշտոնական վիճակագրությունը հաճախ արձանագրում է գյուղոլորտի դրամական արտահայտությամբ աճ։ Սակայն եթե ոլորտի արտադրանքի արժեքը աճում է, օրինակ, 10–15 տոկոսով, իսկ նույն ժամանակահատվածում սննդամթերքի գներն աճել են 15–20 տոկոսով, ապա իրական՝ ֆիզիկական արտադրության աճ չի արձանագրվում։ Այսինքն՝ արձանագրվում է ոչ թե արտադրողական աճ, այլ գնաճային էֆեկտ։ Ներքին արտադրության նվազումը փոխհատուցվում է ներմուծմամբ՝ ցորենից մինչև միս և ձու։ Սա ունի մի քանի հետևանք.

• Արտաքին շուկաներից կախվածության խորացում

• Միջազգային գների տատանումների ազդեցության աճ

• Արժութային ռիսկեր

• Պարենային անվտանգության թուլացում Պարենային ինքնաբավության նվազումը ռազմավարական խնդիր է, հատկապես փոքր և բաց տնտեսություն ունեցող երկրի համար։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ խնդիրը հատվածային չէ։ Գործ ունենք փոխկապակցված գործընթացների հետ.

• Ցանքատարածքների կրճատում

• Անասնագլխաքանակի նվազում

• Իրական արտադրության անկում

• Գնաճային «աճ»

• Ներմուծման ծավալների մեծացում Այս շղթան երկարաժամկետ հեռանկարում կարող է հանգեցնել գյուղական բնակչության եկամուտների կրճատման և ոլորտի մրցունակության թուլացման։ Թվերը վկայում են, որ գյուղատնտեսության ոլորտում արձանագրված «աճը» ունի առավելապես դրամական, ոչ թե արտադրական բնույթ։ Իրական ֆիզիկական ծավալների անկումը և ներմուծման աճը ձևավորում են կառուցվածքային ռիսկեր, որոնք պահանջում են ոչ թե հռչակագրային գնահատականներ, այլ խորքային քաղաքական և կառավարման վերանայում։