Հայաստանի շուրջ ձևավորվող նոր քաղաքական օրակարգում ամենավտանգավորն այն է, որ հասարակությանը փորձում են համոզել, թե հնարավոր է միաժամանակ պահպանել ԵԱՏՄ-ի բոլոր տնտեսական առավելությունները և միաժամանակ գնալ դեպի Եվրամիության տնտեսական ու մաքսային համակարգ։ Սակայն Մոսկվայից վերջին հրապարակային ազդակները ցույց տվեցին, որ նման սցենար պարզապես գոյություն չունի։
Վլադիմիր Պուտինը Նիկոլ Փաշինյանի հետ հանդիպմանը բաց տեքստով հայտարարեց, որ միաժամանակ գտնվել Եվրամիության մաքսային միությունում և ԵԱՏՄ-ում «անհնար է ըստ սահմանման»։ Նույն հանդիպման ընթացքում նա նաև հիշեցրեց մեկ այլ առանցքային հանգամանք՝ այսօր Ռուսաստանը գազը վաճառում է Հայաստանին 177.5 դոլարով հազար խորանարդ մետրի դիմաց, մինչդեռ Եվրոպայում գինը գերազանցում է 600 դոլարը։ Այս երկու միտքը միասին, ըստ էության, նկարագրում են այն իրականությունը, որի առաջ կարող է կանգնել Հայաստանը, եթե փորձի քանդել գործող տնտեսական կառուցվածքը՝ առանց հասկանալու դրա գինը։
Սա առաջին հերթին նշանակում է, որ հարցը վաղուց դուրս է եկել խորհրդանշական քաղաքականության շրջանակից։ Երևանում հնարավոր է եվրոպական ուղղությունը ներկայացնել որպես «արժեքային ընտրություն», «դիվերսիֆիկացիա» կամ «նոր պատմական շանս», բայց տնտեսության լեզուն բոլորովին այլ է։ Եթե երկիրը մտնում է մեկ մաքսային ու կարգավորող տարածք, ապա չի կարող միաժամանակ լիարժեք մնալ մեկ այլ տնտեսական միության ներսում, որն ունի այլ մաքսային դրույքաչափեր, այլ կանոններ, այլ շուկայի պաշտպանական մեխանիզմներ և այլ առևտրային տրամաբանություն։ Այդ պատճառով էլ նույնիսկ Նիկոլ Փաշինյանը Մոսկվայում ստիպված եղավ ընդունել, որ Երևանը գիտակցում է՝ ԵԱՏՄ-ում մնալը և ԵՄ անդամությունը անհամատեղելի են, պարզապես, իր խոսքով, դեռ չեն հասել այն կետին, երբ պետք է վերջնական ընտրություն անել։ Բայց հենց սա էլ ամենավտանգավոր պահն է. քաղաքական վերնախավը կարծես արդեն շարժվում է ընտրության ուղղությամբ, մինչդեռ հասարակությունը դեռ չի պատկերացնում այդ ընտրության իրական գինը։
Հայաստանի համար այդ գինը սկսվում է ոչ թե հեռավոր ապագայում, այլ հենց այստեղ և հիմա։ Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը հայտարարեց, որ միայն եվրոպական մերձեցման մասին խոսակցությունների պատճառով 2025 թվականին ռուս-հայկական փոխադարձ առևտրի կորուստը կազմել է 5.1 միլիարդ դոլար, իսկ ընդհանուր առևտրաշրջանառությունը, նրա գնահատմամբ, իջել է մոտ 12 միլիարդից մինչև 6.4 միլիարդ դոլար։ Նա նաև արձանագրել է, որ ռուսական բիզնեսը սկսել է զգուշությամբ վերաբերվել հայկական կողմի հետ նոր գործարքներին, իսկ Մոսկվայում արդեն ուղիղ խոսում են այն մասին, որ ռուսական ընկերությունների ներկայության դեմ հնչող ազդակները վաղ թե ուշ հարցականի տակ կդնեն նաև հայկական բիզնեսի աշխատանքը Ռուսաստանում։ Այս ամենը պետք է ընկալել ոչ թե որպես հռետորաբանություն, այլ որպես գործող տնտեսական միջավայրի սառեցման սկիզբ։
Այստեղ է հայտնվում հայկական բիզնեսի հիմնական խոցելիությունը։ Տարիներ շարունակ Հայաստանի զգալի արտահանումը կառուցվել է ռուսական և ընդհանրապես ԵԱՏՄ շուկաների տրամաբանությամբ։ Պուտինը հենց այդ հանդիպմանը հատուկ ընդգծել էր, որ Հայաստանի արտահանումը ԵԱՏՄ երկրներ վերջին տարիներին աճել է տասն անգամ, իսկ ռուս-հայկական առևտրի կառուցվածքում մեծ տեղ են զբաղեցնում հենց այն ապրանքները, որոնք Հայաստանը արտահանում է ամենաշատը՝ գյուղմթերք, բանջարեղեն, միրգ, գինի, հանքային ջուր և այլ սննդամթերք։ Եթե Հայաստանը դուրս է գալիս այն տնտեսական գոտուց, որտեղ այդ ապրանքներն ունեին համեմատաբար հասկանալի մուտք, արագ իրացման շուկա և ծանոթ լոգիստիկա, ապա հարց է առաջանում՝ ո՞ւր պետք է գնա այդ ամբողջ արտադրանքը։ Օվերչուկն այս առումով շատ ուղիղ էր՝ հայկական բիզնեսը պետք է սթափ գնահատի իր ապրանքների վաճառքի հեռանկարները Եվրամիությունում։ Սա նշանակում է, որ Եվրոպան ոչ միայն չի պատրաստվում ավտոմատ կերպով փոխարինել Ռուսաստանին, այլև ընդհանրապես կարող է չդառնալ այն շուկան, որի վրա Երևանում հիմա փորձում են խաղադրույք անել։
Խնդիրն այն է, որ հայկական տնտեսության համար Եվրոպան այս փուլում ավելի շատ քաղաքական խոստում է, քան պատրաստի տնտեսական փրկօղակ։ Եվրոպական շուկա մտնելը նշանակում է համապատասխանել բոլորովին այլ տեխնիկական, սանիտարական, մաքսային և մրցակցային չափանիշների։ Դա պահանջում է երկար տարիների ներդրումներ, նոր ենթակառուցվածքներ, նոր լոգիստիկ կապեր, ծավալների կայունություն, մեծածախ մատակարարման այլ մշակույթ և շատ ավելի խիստ կարգավորումների շրջանակ։ Այսինքն՝ այն, ինչ այսօր վաճառվում է Ռուսաստանում կամ ԵԱՏՄ տարածքում ավելի հեշտ, ավելի արագ և ավելի կանխատեսելի ձևով, չի նշանակում, որ նույն հաջողությամբ կվաճառվի Բրյուսելում, Փարիզում կամ Բեռլինում։ Ուստի, եթե Հայաստանը դուրս գա ԵԱՏՄ տնտեսական ռեժիմից, ամենածանր հարվածը կարող են ստանալ ոչ թե նախարարությունները, այլ հենց արտադրողները, ֆերմերները, վերամշակողները, արտահանողները, բեռնափոխադրողները և այն հազարավոր մարդիկ, որոնց եկամուտը կախված է այդ շուկաների հասանելիությունից։
Բայց ամենացավոտ թեման, անկասկած, գազն է։ Պուտինի կողմից հրապարակային հնչեցված թիվը՝ 177.5 դոլար հազար խորանարդ մետրի դիմաց, իրականում պարզապես առևտրային ցուցանիշ չէ։ Դա այն ռազմավարական արտոնությունն է, որի շնորհիվ Հայաստանը մինչ այժմ կարողացել է խուսափել եվրոպական մակարդակի էներգետիկ ցնցումներից։ Երբ նույն խոսքում հնչում է նաև երկրորդ թիվը՝ Եվրոպայում ավելի քան 600 դոլար, իրականում հասարակությանը ցույց է տրվում ոչ թե վերացական տարբերություն, այլ հնարավոր սցենար։ Եթե Հայաստանը քաղաքական որոշումների միջոցով փլուզի այն հարաբերությունների համակարգը, որի շրջանակում ստանում է գազը նման պայմաններով, ապա հաջորդ փուլում պետք է արդեն համեմատել ոչ թե կարգախոսները, այլ վճարունակությունը։ Թվաբանական առումով այստեղ խոսքը մոտ 3.4 անգամ տարբերության մասին է։ Իսկ դա նշանակում է, որ էներգակիրների թանկացումը կարող է հարվածել ոչ միայն մեկ կոմունալ ծառայության գծին, այլ ամբողջ տնտեսության կառուցվածքին։
Գազի գնի աճը միշտ անցնում է շղթայական ճանապարհով։ Առաջին հարվածը ստանում են ընտանիքները՝ ջեռուցման, տաք ջրի, կոմունալ վճարների միջոցով։ Երկրորդ հարվածը ստանում են արտադրողները, որոնց համար գազը կամ էլեկտրաէներգիան արտադրական ինքնարժեքի կարևոր բաղադրիչ է։ Երրորդ հարվածը գնում է դեպի ապրանքների վերջնական գներ՝ հաց, սնունդ, տրանսպորտ, ծառայություններ, պահեստավորում, լոգիստիկա։ Այսինքն՝ եթե Հայաստանը կորցնի ռուսական էներգակիրների նկատմամբ ներկայիս արտոնյալ մոտեցումը, դա շատ արագ կարող է վերածվել ընդհանուր գնաճային ճնշման։ Իսկ դա արդեն ոչ թե արտաքին քաղաքական վեճ է, այլ սովորական մարդկանց կյանքի մակարդակի կտրուկ վատթարացում։ Այդ պատճառով էլ Կրեմլում հնչած գազային թվերը պետք է ընկալել որպես սոցիալական ահազանգ, ոչ թե պարզապես էներգետիկ վիճակագրություն։
Սակայն պատմությունը միայն գազով չի սահմանափակվում։ Ռուսաստանի ղեկավարությունը նույն հանդիպման ընթացքում հատուկ շեշտել է, որ Մոսկվայի համար կարևոր է այն, ինչ օգտակար է հայկական ժողովրդին, և հիշեցրել է Ռուսաստանում բնակվող ավելի քան երկու միլիոն հայերի մասին։ Սա ևս կարևոր ազդակ է։ Այն ցույց է տալիս, որ Ռուսաստանը փորձում է Հայաստանի հետ հարաբերությունները դիտարկել ոչ թե մեկ կառավարության կամ մեկ քաղաքական դեմքի շրջանակում, այլ ավելի լայն՝ որպես պետություն, տնտեսություն, ժողովուրդ, աշխատուժ, սփյուռքային կապեր և երկարաժամկետ փոխկախվածություն։ Բայց այդ նույն տրամաբանության մեջ կա նաև հակառակ կողմը. եթե Երևանը իր գործողություններով սկսում է սպառնալ ռուսական կապիտալին, ռուսական ընկերությունների ներկայությանը կամ ԵԱՏՄ տնտեսական ճարտարապետությանը, ապա Մոսկվայում ավելի ու ավելի հաճախ են սկսելու հարցնել՝ ինչու այդ դեպքում հայկական բիզնեսը պետք է նույն ծավալով ազատ ու շահավետ աշխատի ռուսական շուկայում։
Այս հարցադրումը Օվերչուկն արդեն բացահայտ ձևակերպել է։
Այդ ֆոնին առավել վտանգավոր է այն պատրանքը, թե Հայաստանը կարող է «մի փոքր» մոտենալ Եվրամիությանը, բայց միաժամանակ պահպանել ԵԱՏՄ-ի բոլոր օգուտները։ Պուտինի հրապարակային ձևակերպումը հենց այդ պատրանքն է քանդում։ Եթե դու ընտրում ես մի մաքսային և կարգավորող տարածք, դու դուրս ես գալիս մյուսի տրամաբանությունից։ Եթե դու վերանայում ես շուկաները, փոխվում են գնային ռեժիմները։ Եթե դու քաղաքական անորոշություն ես ստեղծում, բիզնեսը դառնում է ավելի զգույշ։ Եթե դու կասկածի տակ ես դնում ռուսական տնտեսական ներկայությունը, ապա փոխադարձության սկզբունքը վաղ թե ուշ սկսում է գործել նաև քո դեմ։ Եվ եթե դու դա անում ես փոքր, խոցելի, ներմուծումներից ու արտաքին շուկաներից կախված տնտեսությամբ, ապա հարվածն ավելի ծանր է լինելու, քան մեծ երկրների դեպքում։
Հայաստանի խնդիրը նաև այն է, որ այստեղ խոսքը միայն տնտեսության մասին չէ։ Տնտեսական կորուստը շատ արագ վերածվում է քաղաքական և սոցիալական անկայունության։ Եթե արտահանողը կորցնում է շուկան, նա կրճատում է արտադրությունը։ Եթե արտադրությունը կրճատվում է, նվազում են աշխատատեղերը։ Եթե էներգակիրները թանկանում են, աճում է գնաճը։ Եթե գնաճն աճում է, խորանում է աղքատությունը և ընկնում է ներքին պահանջարկը։ Այս ամենը միասին կարող է ստեղծել իրավիճակ, որտեղ Հայաստանը միաժամանակ կորցնում է արտաքին շուկան, ներսում ստանում է ավելի թանկ կյանք, իսկ փոխարենը դեռ չի ձեռք բերում այն տնտեսական պաշտպանությունը, որը նրան խոստացվել է եվրոպական ուղղությամբ։ Այստեղ արդեն վտանգը ոչ թե տեսական է, այլ շատ գործնական։ Երկիրը կարող է պարզապես մնալ երկու համակարգերի արանքում՝ հինը թուլացած, նորը՝ դեռ չգոյացած։
Այս ամբողջ պատկերի մեջ ամենաանկեղծ պահը, թերևս, հենց այն էր, երբ Փաշինյանն ինքն էլ ընդունեց, որ ԵԱՏՄ-ում մնալը և ԵՄ անդամությունը համատեղելի չեն։ Սա նշանակում է, որ Երևանում խնդիրը չեն չհասկանում։ Խնդիրը, հավանաբար, այլ տեղում է։ Հասարակությանը դեռ ամբողջ ծավալով չեն ներկայացնում այդ ընտրության տնտեսական և սոցիալական հետևանքները։ Մինչդեռ արդեն այսօր կան հրապարակային ազդակներ, որ միայն քննարկումներն են բերել առևտրի նվազման, ռուսական բիզնեսի զգուշավորության, հայկական արտահանման ապագայի վերաբերյալ բաց հարցերի և գազային արտոնության շուրջ վտանգավոր համեմատությունների։
Ուստի Հայաստանի համար հարցը հիմա պետք է ձևակերպվի հնարավորինս ուղիղ։ Խոսքը ոչ թե այն մասին է, թե ով է ավելի գեղեցիկ խոսում Եվրոպայի կամ Եվրասիայի մասին։ Խոսքը այն մասին է, թե արդյոք Երևանը պատրաստ է իր ձեռքով վտանգել այն շուկաները, որոնց վրա այսօր ապրում են հազարավոր հայկական բիզնեսներ, և արդյոք պատրաստ է խաղալ այն գազային ռեժիմի հետ, որի շնորհիվ երկիրը դեռ չի զգացել եվրոպական սակագնային իրականության ողջ ծանրությունը։
Քանի դեռ այս հարցերին չկա ազնիվ և հրապարակային պատասխան, ցանկացած խոսակցություն «եվրոպական շրջադարձի» մասին մնում է ոչ թե զարգացման ծրագիր, այլ բարձր ռիսկով քաղաքական փորձ։ Իսկ նման փորձերը փոքր երկրների համար սովորաբար շատ թանկ են ավարտվում։
